ابوريحان در گفتارهايش نشان داده و ضمن سؤالهاى آينده نيز روشن خواهد شد كه كوچك‌ترين استنباطى كه احياناً از ظواهر آيات قرآن مىكند به مراتب بر بافته‌هاى فلاسفه ترجيح مىدهد ؛ اينجا نيز جاى آن بود كه ابوريحان به آيه كريمه : « وَ السَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ » « 1 » متمسك مىشد و مانعى براى گسترش يافتن آسمانها به بهانهء امتناع خلأ نمىديد . بوعلى و قانون جبر در حركت بحث اينكه آيا فلك با وزن است يا بىوزن ، بحثى است منسوخ و به قول طلاب : سالبهء به انتفاء موضوع است . اين گونه بحثها را اكنون تنها به عنوان تاريخ فلسفه مىتوان مطالعه كرد . ولى در خلال اين بحث مطلبى ميان ابوريحان و بوعلى طرح شده كه نقش مهمى در فلسفه اسلامى داشته و شكل خاص به خود گرفته است . اين شكل خاص اسلامى در عصر جديد به صورت ديگرى مورد توجه واقع شده و نقطهء عطف فيزيك جديد به شمار مىرود . آن مطلبى كه در فلسفه اسلامى شكل خاص به خود گرفته است مربوط است به توجيه و تفسير حركت قسرى . قدما از زمان يونانيان حركت را دو نوع مىدانستند : حركت طبيعى يعنى حركتى كه مقتضاى طبيعت خود جسم است به طورى كه اگر هيچ عاملى از خارج دخالت نكند آن حركت به مقتضاى طبيعت جسم صورت مىگيرد ، و ديگر قسرى يعنى حركتى كه جسم خود به خود و به موجب طبيعت ذاتى خود آن را انجام نمىدهد بلكه يك عامل خارجى بايد دخالت كند تا آن حركت انجام يابد . حركت طبيعى و قسرى به عقيدهء قدما در همه انواع حركات اعم از أينى ، وضعى ، كمّى ، كيفى وجود دارد . مثالى كه قدما در حركتهاى أينى ذكر مىكردند حركت سنگ بود كه اگر رهايش كنيم به حكم طبيعت ذاتى و نيروى درونى ( البته به عقيده ما ) به پايين حركت مىكند ولى اگر بخواهيم كارى كنيم كه به سوى بالا حركت كند بايد يك ضربه بر آن وارد كنيم . پس از آنكه ضربه وارد كرديم به تناسب نيرويى كه در اثر آن ضربه وارد مىشود

--> ( 1 ) ذاريات / 47 .